هوش مصنوعی عمومی به نوعی از هوش مصنوعی گفته میشود که برخلاف سیستمهای محدود امروزی، توانایی انجام طیف وسیعی از وظایف فکری را در سطح انسان دارد. این سیستمها برای انجام وظایف مختلف، نیازی به برنامهریزی اختصاصی ندارند. در این مطلب، قصد داریم به این سوال پاسخ دهیم که هوش مصنوعی عمومی (AGI) چیست و چه ویژگیهایی دارد. در گام بعدی، با کاربردها و انواع هوش مصنوعی عمومی آشنا میشویم و چالشها و چشماندازهای آن را میشناسیم.
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
هوش مصنوعی عمومی (Artificial General Intelligence | AGI)، نوعی سامانه هوشمند است که میتواند همه وظایف فکری انسان را در هر حوزهای، بدون نیاز به برنامهنویسی یا آموزش اختصاصی برای هر کار انجام دهد. چنین سیستمی از هوش انعطافپذیر، قابلانتقال و همهمنظوره برخوردار است. یعنی میتواند یاد بگیرد، استدلال داشته باشد، دانش خود را بین حوزههای مختلف منتقل کند و با شرایط جدید و ناشناخته سازگار شود.
تفاوت اصلی AGI با مدلهای فعلی این است که این مدلها فقط در حوزههایی مشخص عملکرد عالی دارند. اما هوش مصنوعی عمومی مانند یک انسان قادر است دانش را به شکل یکپارچه در موقعیتهای جدید به کار بگیرد.
هوش مصنوعی عمومی از نظر تواناییهای شناختی به سطح انسان میرسد یا حتی از آن فراتر میرود، اما مانند انسان خستگی، محدودیت زیستی یا کاهش تمرکز ندارد و میتواند حجم عظیمی از اطلاعات را با سرعت بسیار بالا پردازش کند. به همین دلیل، این نوع هوش مصنوعی میتواند در آینده بسیاری از حرفهها و صنایع را متحول کند.
در تصویر زیر، مقایسهای بین AGI و بقیه مدلها انجام شده است. هوش مصنوعیِ فراتر از AGI، یعنی «هوش مصنوعی اَبَرتوانمند» (ASI)، در همه حوزهها با فاصلهای بسیار زیاد از تواناییهای بهترین انسانها پیشی میگیرد. در مقابل، «هوش مصنوعی محدود» (ANI) فقط در کارهایی عملکرد دارد که بهطور دقیق برای آن تعریف شده باشد.
برای درک بهتر مفهوم هوش مصنوعی و کاربردهای آن در ابعاد وسیعتر، پیشنهاد میکنیم مطلب «هوش مصنوعی» را مطالعه کنید.
حالا که درک بهتری از هوش مصنوعی عمومی و تفاوت آن با مدلهای دیگر پیدا کردیم، بهتر است ویژگیهای هوش مصنوعی عمومی را از دیدگاه دقیقتری بررسی کنیم. این ویژگیها را در فهرست زیر آوردهایم:
در ادامه، در مورد هریک بیشتر توضیح میدهیم.
در سامانه هوش مصنوعی عمومی، دانشی که در یک حوزه آموخته میشود، میتواند در حوزههای دیگر نیز به کار گرفته شود. برای مثال مفاهیمی که در ریاضیات یاد گرفته شدهاند، ممکن است در تصمیمگیریهای راهبردی یا حل مسائل دیگر مورد استفاده قرار بگیرند. بنابراین، یادگیری AGI به یک حوزه خاص محدود نمیماند.
هر سیستم هوش عمومی قادر است برخلاف سامانههای تخصصی که برای هر وظیفه جدید به دادهها و آموزش دوباره نیاز دارند، مهارتهای تازه را بهطور مستقل بیاموزد و دانش خود را به صورت پیوسته بهروزرسانی کند.
توانایی هوش مصنوعی عمومی فقط به تشخیص الگوها محدود نمیشود و میتواند روابط میان پدیدهها را درک و علتها را استنتاج کند؛ همچنین مفاهیم انتزاعی را در موقعیتهای جدید به کار ببرد. چنین قابلیتی به AGI توان میدهد مسائل پیچیده را تحلیل کند و براساس آن راهحل ارائه دهد.
در بسیاری از موقعیتها اطلاعات کامل در دسترس نیست یا شرایط با ابهام همراه است. در چنین وضعیتهایی، سامانه AGI قادر است مسئله را بررسی کند و با تطبیق رویکرد خود با شرایط موجود، راهحل مناسب و سنجیدهای را ارائه دهد.
وجود نوعی فهم کلی از جهان، مانند درک برخی واقعیتهای بدیهی فیزیکی و هنجارهای اجتماعی، به AGI کمک میکند در موقعیتهای واقعی و پیشبینینشده واکنش منطقیتری نشان دهد.
یکی از قابلیتهای مهم سیستم AGI، بررسی فرایندهای استدلال و تصمیمگیری خود است. به این معنا که میتوانیم از آن انتظار داشته باشیم با شناسایی خطاها و اصلاح روشها، عملکرد خود را به تدریج بهبود دهند.
سامانه هوش مصنوعی عمومی افزون بر پردازش دادهها، میتواند معنای آنها را نیز درک کند. فهم زبان انسان، نشانههای اجتماعی و ترکیب اطلاعاتی مانند متن، تصویر و صدا از جمله تواناییهایی هستند که به این درک کمک میکنند.
در چارچوب هوش مصنوعی عمومی، امکان تعیین هدف، برنامهریزی برای دستیابی به آن و انتخاب بهترین تصمیم در شرایط نامطمئن وجود دارد. چنین قابلیتی کمک میکند سیستم بتواند راهبردهای خود را با توجه به شرایط تغییر دهد.
از دیگر ویژگیهای مهم AGI میتوان به توانایی جابهجایی میان وظایف گوناگون، ترکیب اطلاعات از منابع مختلف و تغییر رویکرد در پاسخ به شرایط جدید اشاره کرد. این انعطافپذیری میتواند AGI را از سامانههای هوش مصنوعی تخصصی متمایز کند.
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
امروزه AGI بیشتر در حد یک مفهوم نظری مطرح است. اما اگر روزی این هوش مصنوعی به مرحله واقعی برسد و تواناییهای گفته شده را بهطور کامل در اختیار داشته باشد، کاربردهای زیادی در صنایعی مانند خدمات مشتریان، کدنویسی، مسیریابی و آموزش خواهد داشت.
این فناوری قادر است بسیاری از صنایع را از بنیان متحول کند که در این بخش قصد داریم آنها را به همراه مثال بررسی کنیم:
تصور کنید یک سامانه خدمات مشتری بر پایه AGI وجود داشته باشد. این سامانه میتواند با ترکیب دادههای گسترده مشتریان و تحلیلهای لحظهای، پشتیبانی دقیق و شخصیسازیشده ارائه دهد. افزون بر این، یک سیستم خدمت مشتری AGI قادر است با ساختن پروفایل کامل هر فرد، نیازها و مشکلات احتمالی را پیشبینی و پاسخها و راهحلهای موجود را متناسب با او تنظیم کند.
همچنین، AGI با رعایت ظرافتهای زبان و توانایی تحلیل لحن میتواند گفتوگویی موثر، همدلانه و کارآمد شکل دهد. نتیجه چنین سیستمی تجربهای بسیار روانتر، سریعتر و بهمراتب بهتر از بهترین خدمات مشتری امروزی خواهد بود.
سیستم AGI میتواند همزمان با تحلیل کدها، منطق، هدف و ساختار یک کدبیس را بفهمد، پیشنهاداتی برای بهبود کدها ارائه دهد و بر اساس نیاز برنامهنویس کد جدید تولید کند. این توانایی بهدلیل شناخت معماری، وابستگیها و تاریخچه تغییرات، بهرهوری توسعهدهندگان را بهشکل چشمگیری افزایش خواهد داد.
برای مثال، وقتی برنامهنویسی بگوید: «تابعی میخواهم که هزینه ارسال را بر اساس موقعیت، وزن و روش محاسبه کند»، AGI کدهای مرتبط را بررسی میکند، نسخه اولیه تابع را همراه با توضیح منطق آن مینویسد و به این ترتیب، امکان بازبینی و اصلاح را در اختیار برنامهنویس میگذارد.
سامانههای خودران امروزی تا حد زیادی به نقشههای ازپیشبرنامهریزیشده و حسگرها متکیاند، اما AGI میتواند فراتر از ادراک صرف عمل کند و محیط را واقعا بفهمد.
چنین سیستمی با تحلیل لحظهای دادههای دوربین، لایدار (LiDAR) و حسگرهای دیگر، اشیا را شناسایی میکند، ریسکها را میسنجد و تغییرات محیطی را پیشبینی میکند. از این قابلیتها میتوان برای ساخت رباتهای کاوشگر و پهپادهای امداد و نجات بهره برد.
AGI میتواند حجم عظیم دادههای پزشکی مانند تصاویر پزشکی، سوابق بیماران و اطلاعات ژنتیکی را تحلیل کند و الگوهایی را بشناسد که ممکن است از دید پزشکان پنهان مانده باشند.
با استفاده از این دادهها، امکان پیشبینی خطر ابتلا به برخی بیماریها و طراحی برنامههای درمانی متناسب با ویژگیهای هر بیمار فراهم میشود. بنابراین، واضح است که سیستمهای مبتنی بر AGI میتوانند به پیدا شدن درمانهای موثرتر و عوارض کمتر برای بیماران، کمک کنند.
برای آشنایی با خدمات هوش مصنوعی در حوزه پزشکی، پیشنهاد میکنیم مطلب «هوش مصنوعی در پزشکی» را مطالعه کنید.
AGI میتواند تجربهای شبیه یک معلم خصوصی ارائه دهد و مسیر یادگیری هر دانشآموز را براساس عملکرد، سبک یادگیری و نقاط ضعف او شخصیسازی کند. این سیستم سرعت و سطح دشواری مطالب را در لحظه تنظیم میکند.
روال کار به این صورت است که هوش مصنوعی عمومی میتواند برای مفاهیم دشوار توضیحها و مثالهای سادهتر دهد و در صورت تسلط او، مباحث چالشبرانگیزتری ارائه کند. همچنین، AGI میتواند با شبیهسازیها و تمرینهای تعاملی، یادگیری را جذاب و مؤثر نگه دارد.
به عنوان مثال، وقتی دانشآموزی با یک مفهوم ریاضی مشکل دارد، AGI آن را به صورت بصری و مرحلهبهمرحله آموزش میدهد و تمرینهایی متناسب با نیاز او ارائه میکند.
AGI میتواند تحلیل مالی را متحول کند، زیرا فراتر از روشهای سنتی، حجم عظیمی از دادهها مانند اخبار مالی، احساسات شبکههای اجتماعی و حتی تصاویر ماهوارهای را کنار هم میگذارد تا الگوهای پنهان و ریسکهای احتمالی را شناسایی کند.
افزون بر این، AGI میتواند با با پردازش دادههای تاریخی گسترده، مدلهای دقیقتری برای ارزیابی ریسک و تصمیمگیری سرمایهگذاری بسازد و حتی میتواند الگوریتمهای معاملاتی پیچیده را بر پایه دادههای لحظهای اجرا کند. بااینحال، نظارت انسانی همچنان برای تصمیمهای نهایی و ملاحظات اخلاقی ضروری است.
AGI میتواند با تحلیل حجم عظیمی از دادهها به پژوهشها و مقالات علمی سرعت دهد. این سامانه با کشف الگوها و ارتباطهای پنهان، فرضیههای تازهای پیشنهاد میدهد و مسیرهای جدیدی برای تحقیق ایجاد میکند.
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
این هوش مصنوعی همچنین با شبیهسازی سامانههای پیچیده و طراحی آزمایشهای پیشرفته، به پژوهشگران کمک میکند فرضیهها را سریعتر و دقیقتر بررسی کنند. بنابراین، همکاری میان دانشمندان و AGI میتواند بهطور چشمگیری به روند کشفیات علمی سرعت ببخشد.
همانطور که در بخش قبلی توضیح داده شد، هوش مصنوعی عمومی یکی از فناوریهایی است که میتواند صنایع مختلف را، از سلامت تا تولید، بهطور بنیادین متحول کند. شرکتهای بزرگ فناوری و آزمایشگاههای پژوهشی سرمایه و تلاش زیادی را صرف توسعه آن کردهاند و رویکردهای مختلفی برای رسیدن به هوش انسانی در ماشینها مطرح است.
در ادامه و در فهرست زیر، مهمترین مسیرهای پژوهشی AGI را معرفی کردهایم:
در ادامه، هر مورد را بهصورت دقیقتر بررسی کردهایم:
در این رویکرد AGI، سامانهها با دستکاری نمادها و قواعد منطقی، استدلال و نمایش را بازنمایی میکنند. هدف از این کار ایجاد سیستمی است که با تکیه بر قوانین و منطق، مسئلهها را شبیه به انسان حل کند.
این روش با الهام از ساختار و کارکرد مغز انسان توسعه یافته است. در این رویکرد AGI، شبکههای عصبی با اتصال تعداد زیادی گره بهیکدیگر و پردازش دادههای عظیم، الگوها را یاد میگیرند و اطلاعات جدید را تحلیل میکنند.
پژوهشگران در حوزه آگاهی مصنوعی که یکی از جذابترین حوزههای AGI است، امکان ایجاد تجربه ذهنی و خودآگاهی در ماشینها را بررسی میکنند. این حوزه هرچند بسیار نظری و بحثبرانگیز است، اما برخی آن را بخش مهمی از دستیابی به هوش واقعی میدانند.
در این رویکرد هدف ساخت یک شبیهسازی بسیار دقیق از مغز زیستی است. ایده پشت این رویکرد در هوش مصنوعی عمومی این است که اگر ساختار و کارکرد مغز انسان بهطور کامل در رایانه بازسازی شود، آگاهی و هوش نیز در دل این شبیهسازی پدیدار خواهد شد.
محققان بر این باورند که در هوش مصنوعی مجسم، هوش واقعی فقط در تعامل فعال با جهان فیزیکی شکل میگیرد. به همین دلیل، داشتن یک بدن و تجربه مستقیم از محیط برای یادگیری و فهم عمیق ضروری دانسته میشود.
همانطور که در این بخش مشاهده کردیم، AGI حوزهای پویا و در حال تحول است. بنابراین، احتمالاً ترکیبی از این رویکردها، در نهایت به تحقق هوش عمومی انسانی در ماشینها کمک خواهد کرد.
«هوش مصنوعی محدود» (Narrow AI) که با عنوان «هوش مصنوعی ضعیف» (Weak AI) نیز شناخته شده است، اساساً به سیستمهایی گفته میشود که صرفاً برای انجام یک کار مشخص یا مجموعهای از وظایف در یک حوزه خاص طراحی شدهاند.
این سیستمها در یک چارچوب کاملاً محدود عمل میکنند و از هیچگونه هوش یا دانش عمومی برخوردار نیستند، چون فقط با دادههای مشخصی آموزش دیدهاند که برای رسیدن به همان هدفِ از پیش تعیینشده ضروری است.
برای درک بهتر، فرض کنید یک سیستم هوش مصنوعی محدود، در پردازش حجم عظیمی از دادهها برای پیشبینی روندهای بازار بورس عملکردی خیرهکننده دارد. اما همین سیستم (اگر از قبل برای آن آموزش ندیده باشد) نمیتواند از همان اطلاعات کمک بگیرد تا نمودارهایی برای نمایش بصری آن پیشبینیها رسم کند.
دلیل این موضوع این است که هوش مصنوعی محدود، توانایی استفاده خلاقانه از دانش خود و تعمیم آن به حوزههای دیگر را ندارد؛ زیرا این سیستمها فقط و فقط میتوانند کاری را انجام دهند که برایش آموزش دیدهاند.
در نقطه مقابل، هوش مصنوعی عمومی قادر است اطلاعات حوزههای مختلف را با یکدیگر ترکیب و تحلیل کند. دقیقاً شبیه به انسانی که میتواند از تجربهها و آموختههای خود در یک زمینه، برای حل مشکلات در زمینهای کاملاً متفاوت کمک بگیرد.
به عنوان مثال، اگر یک انسان نداند چگونه باید دادههای بورسی را روی نمودار ببرد، برای انجام این کار ابتدا این مهارت جدید را یاد میگیرد، ابزار مناسب را انتخاب و در نهایت نموداری برای نمایش روند بازار بورس طراحی میکند. یک سیستم AGI نیز در مواجهه با مشکلات، دقیقاً همین مسیرِ یادگیری و حل مسئله را طی خواهد کرد.
با وجود وعدهها و ظرفیتهای بزرگ هوش مصنوعی عمومی، این فناوری چالشها و ریسکهای قابل توجهی هم دارد که در فهرست زیر برخی از مهمترین آنها را توضیح دادهایم:
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
پیشبینی آینده هوش مصنوعی و AGI همیشه با عدمقطعیت همراه است، اما بسیاری از متخصصان معتقدند دستیابی به AGI تا پایان قرن ممکن است و شاید حتی بسیار زودتر رخ دهد. مرور نظرسنجیهای انجامشده میان سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ نشان میدهد که پژوهشگران بهطور فزایندهای احتمال میدهند AGI ظرف ۱۰۰ سال آینده ظهور کند.
البته این نظرسنجیها پیش از انتشار ChatGPT و آغاز عصر هوش مصنوعی مولد انجام شده بودند، زیرا با معرفی این مدلها سرعت پیشرفت مدلهای زبانی و چندوجهی به شدت افزایش پیدا کرده است.
در یک نظرسنجی گسترده در سال ۲۰۲۳، زمان رسیدن به احتمال ۵۰ درصدیِ «پیشی گرفتن ماشینها از انسان در تمام کارها» سال ۲۰۴۷ تخمین زده شد. یعنی حدود ۱۳ سال زودتر از پیشبینی مشابهای که در نظرسنجیهای سال ۲۰۲۲ انجام گرفته بود.
با این حال، نباید از یاد ببریم که متخصصان بسیاری از حوزهها نمیتوانند لزوما پیشبینی صحیحی از چشمانداز و آینده رشته خود داشته باشند. مثال معروف آن، گفتوگوی ویلبر رایت با برادرش در سال ۱۹۰۱ است که گفته بود انسانها تا ۵۰ سال پرواز نخواهند کرد، اما فقط دو سال بعد خودشان نخستین پروازها را انجام دادند.
در این مطلب به زبان ساده آموختید که هوش مصنوعی عمومی چیست و چه ویژگیها و کاربردهایی دارد. هوش مصنوعی عمومی یک چشمانداز تحولآفرین برای آینده فناوری است. هرچند موانع بزرگی پیش رو است، تلاش برای رسیدن به AGI نویدبخش پیشرفتهایی است که میتواند صنایع را دگرگون کند، رشد اقتصادی را سرعت ببخشد و پیچیدهترین چالشهای جامعه را حل کند.
همزمان با پیشرفت تحقیقات، بحثها درباره AGI بیشتر بر مدیریت اخلاقی، امنیت و همسویی با ارزشهای انسانی متمرکز خواهد شد تا این فناوری قدرتمند به نفع همه باشد.
با مطالعه جنبههای مختلف AGI، از تعریف و مزایا تا چالشها، دید روشنتری نسبت به نحوه تاثیرگذاری آن بر جهان خواهیم داشت و مسیرهای لازم برای رسیدن به این هدف را بهتر درک خواهید کرد.
