برنامهریزی و توسعه محصول به طور معمول با بهرهگیری از دانشی به نام اسکرام انجام میشود. «اسکرام» یک چارچوب کاری است و توسعه محصول با اسکرام به معنای بهکارگیری این چارچوب برای ساخت یک محصول خاص است. در این فرآیند، مالک محصول نقش کلیدی در هدایت جهتگیری و اولویتبندی کارها ایفا میکند. در این مطلب، مفاهیم اسکرام از پایه به دقت بررسی میشوند و با ذکر مثالهای واقعی، به شما کمک میکنیم تا درکتان از این اصول منسجمتر شود.
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
اسکرام، چارچوبی پرکاربرد در مدیریت پروژههای چابک (Agile) است که بهویژه در توسعه نرمافزار مورد استفاده قرار میگیرد. این چارچوب به تیمها کمک میکند تا پروژههای پیچیده را به شیوهای تکرارشونده و افزایشی (iterative and incremental) پیش ببرند.
به زبان ساده، اسکرام قالبی انعطافپذیر و خالی است که به تیمها و سازمانها امکان میدهد تا با خلاقیت، ارزش بیافرینند.
در واقع، اسکرام راهکاری تطبیقپذیر و انعطافپذیر است که چارچوبی برای فرایند توسعه فراهم میآورد. هدف اسکرام، گسترش یک محیط توانمندساز و ایجاد شرایطی است که تیم بتواند به طور مستقل رشد کند.
مسئولیت توسعه این محیط بر عهده فردی است که «اسکرام مستر» نامیده میشود. اسکرام مستر ارزشهایی را اعلام میکند که تیم، ضمن حفظ آزادی عمل، باید به آنها پایبند باشد. این رویکرد میتواند نوعی فلسفه تولید محصول باشد که جزئیات را تحمیل نمیکند و راه را برای خلاقیت باز میگذارد. اسکرام به طور ذاتی به چراییها پاسخ میدهد، زیرا هیچ فلسفه ثابتی وجود ندارد که برای همه تیمها مناسب باشد.
اسکرام بهعمد ناقص طراحی شده است تا تیم توسعه بتواند آن را تکمیل کند. حتی میتوان از آن برای نظم بخشیدن به اهداف شخصی، مانند خواندن یا نوشتن یک کتاب، بهره برد. هدف نهایی اسکرام، ایجاد نظم و انضباط برای مشخص کردن مسیر است؛ البته پس از شکلگیری مسیر توسعه، میتوان اسکرام را کنار گذاشت.
به طور کلی اسکرام از بخش های زیر تشکیل شده است که در ادامه هر کدام را بیشتر شرح می دهیم:
| توضیح کوتاه | بخش |
| تیم چابک، خودسازمانده | ۱- تیم اسکرام |
| مدیریت ارزش و بکلاگ | ۲- صاحب محصول در اسکرام |
| تسهیلگر جریان اسکرام | ۳- اسکرام مستر |
| اجرای کار و ساخت اینکریمنت | ۴- توسعهدهندگان اسکرام |
برخی از اصطلاحات جدول بالا در زیر آورده شده است.
تیم اسکرام، واحدی جدید برای مدیریت و پاسخگویی است که در سازمان ایجاد میشود و تیم اسکرام نام دارد. در هر سازمان ممکن است چندین تیم اسکرام متفاوت وجود داشته باشد. این تیمها در قبال مسائل مربوط به خودشان مسئول و پاسخگو هستند، نه افراد؛ زیرا در واقع، تیم خودش را مدیریت میکند و موظف به خلق ارزش و پاسخگویی است.
تیم اسکرام باید کوچک باشد تا بتواند زیرک باقی بماند و تعادلی بین باهوش بودن و زیرک بودن تیم وجود داشته باشد. تعداد اعضا باید بین حداقل ۳ نفر و حداکثر ۱۰ نفر باشد؛ اگر تیم بزرگ باشد، روابط بین افراد زیاد میشود و در نتیجه تصمیمگیریها کند خواهد شد و هوش و زیرکی کاهش خواهد یافت.
تجربه ثابت کرده است که بهترین تیمهای اسکرام بین ۴ تا ۶ نفر عضو دارند. تمام اعضای تیم اسکرام، مسئول و پاسخگو هستند تا در نهایت بتوانند ارزش کاربردی خلق کنند.
در چارچوب اسکرام، مسئولیت اصلی تعریف و اولویتبندی کارها بر عهده «مالک محصول» (Product Owner) است. اسکرام محصول به این معناست که تیم توسعه از چارچوب اسکرام برای ساخت و تحویل محصول استفاده میکند.
صاحب محصول (Product Owner) مدیر محصول است، نه مدیر تیم! به اختصار به او PO نیز گفته میشود. وظیفه PO تعیین نقشه راه (Roadmap) است. یعنی مشخص میکند که تیم قرار است به چه سمت و سویی (مطابق با اهداف سازمان) حرکت کند.
این کار همچنین به کاهش عدم قطعیت کمک میکند. مهمترین وظیفه صاحب محصول، اولویتبندی است. او نیازها و اهداف ذینفعان را در نظر میگیرد، اما کاملاً تابع آنها نیست. در واقع، بر اساس هوشمندی خود، اولویتبندی کرده و پروژه را هدایت میکند.
PO در رویدادهای اسکرام شرکت و با شفافسازی وضعیت، به تیم کمک میکند. او با بررسی و ارزیابی پیشرفت توسعه محصول، نقش جایگزین مدیر محصول (Product Manager) را برعهده میگیرد.
اسکرام مستر فردی است که به عنوان یک رهبر خدمتگزار (Servant Leader) و هدایتکننده تیم عمل میکند.
نقش اصلی او در سازمان اطمینان از اجرای صحیح و مؤثر چارچوب اسکرام است. او به سازمان کمک میکند تا ارزشهای زنجیرهای اسکرام را درک و افراد جدید را به طور موثر در تیم ادغام کند. همچنین تلاش میکند تا مزایایی را که کسبوکار میتواند از طریق اسکرام به دست آورد، به حداکثر برساند.
علاوهبر این، اسکرام مستر موانع توسعه محصول در چارچوب اسکرام (Roadblocks) را شناسایی و افراد یا منابع لازم برای رفع این موانع را برای تیم فراهم میکند. او با حفظ تمرکز تیم بر توسعه و اجرای پروژه، از دخالتهای احتمالی افراد خارج از تیم که ممکن است مانع خلق ارزش شوند، جلوگیری میکند.
اسکرام مستر با ارائه مشاوره و هموار کردن مسیر اجرای فرایندها، به تیم کمک میکند تا عملکرد بهتری داشته باشد. او حس مالکیت پروژه را در اعضای تیم تقویت میکند تا با همکاری متقابل، تمام تلاش خود را برای پیشبرد اهداف اسکرام به کار گیرند. در نهایت، اسکرام مستر به طور مستمر در جهت بهبود استفاده از اسکرام برای تیم و کل سازمان تلاش میکند.
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
کسانی که در تیم اسکرام به هر شکلی در حال توسعه بخشی از محصول هستند، «توسعهدهنده» (Developer) نامیده میشوند.
این افراد مسئولیت ایجاد کیفیت در فرآیند توسعه محصول با استفاده از اسکرام را بر عهده دارند. هر یک از توسعهدهندگان، مالک و مسئول بخشی هستند که به آنها واگذار شده است.
اگرچه این افراد مسئول کیفیت ایجاد شده در بخش مربوط به خود هستند، اما باید با یکدیگر همکاری کنند و پاسخگوی هم باشند. این بدان معناست که هر توسعهدهنده باید به صورت هماهنگ، سایر توسعهدهندگان را در جریان امور قرار دهد تا با استفاده از هوش جمعی تیم، استراتژی کلی توسعه محصول تعیین شود.
در نهایت، اگرچه مسئول تحویل محصول، تیم اسکرام است؛ اما مسئول کیفیت توسعه محصول با اسکرام، خود توسعهدهندگان هستند.
برای طراحی محصول با چارچوب اسکرام، لازم است مراحل مشخصی را به ترتیب از شناخت مشتری تا توسعه محصول، طی کنیم. در غیر این صورت، سازمان به دلیل عدم شناخت بازار، ممکن است متحمل زیان شود.
بنابراین، ابتدا باید مشتریان هدف، ویژگیها و نیازهای آنها را شناسایی کنیم تا بتوانیم برای توسعه محصول برنامهریزی کنیم. برای این منظور، مراحل را با تعیین «شخصیت مشتری» یا همان «پرسونا» (Persona) آغاز میکنیم.
پرسونا، شخصیت فرضیِ گروهی از مشتریان است که قصد داریم برای آنها محصولی را تعریف کنیم. میتوان هر گروه از مشتریان را بر اساس ویژگیها و نیازهای مشترکشان، تحت عنوان یک پرسونا دستهبندی کرد. به این ترتیب، محصول را بر اساس ویژگیها و نیازهای آن پرسونا طراحی میکنیم، توسعه میدهیم و به بازار عرضه میکنیم.
در بازار رقابتی امروز، همیشه رقبای سرسختی برای ارائه خدمات و فروش محصول به مشتری وجود دارند. اما غالباً فضاهای خالی در میان این رقابتها دیده میشود که مربوط به نیازهای برآورده نشده مشتریان است؛ به این معنی که مشتری نیازی دارد که حاضر است برای رفع آن هزینه کند، اما خدماتی برای پاسخگویی به آن نیاز وجود ندارد.
تحلیل فضای خالی و رفع این خلاء نیاز مشتری، مزیتی رقابتی ایجاد میکند. البته شناخت و رفع این نیاز، فراتر از تکیه بر احساسات و نیازمند اطلاعات و تحلیل دادههای آماری است.
اگر خلاء موجود در راستای اهداف سازمان برای ارائه محصول باشد، میتوان این نیاز را از طریق توسعه محصول با اسکرام، برطرف کرد. مراحل تحلیل فضای خالی شامل مشخص کردن این فضا، تعیین هدف، بیان وضعیت فعلی، تعیین وضعیت ایدهآل و در نهایت، مشخص کردن گامهای اجرایی مسیر است.
پس از شناخت فضای خالی و خلاء نیاز مشتری، لازم است جزئیات اجرای هر گام را مشخص کنیم. بنابراین برای ایدهپردازی جمعی، جلسهای با عنوان “گرومینگ” (Grooming) تشکیل میدهیم. در این جلسه، گروهی از افراد ایدههای خود را مطرح میکنند.
البته نحوه ارائه ایدهها با توجه به تفاوتهای شخصیتی افراد شرکتکننده، متفاوت خواهد بود. برای مثال، افراد درونگرا ایدههای خود را به سختی بیان و افراد برونگرا سریعاً ایدههای خود را مطرح میکنند و افراد کمالگرا دائم در حال اصلاح ایده خود برای بهبود آن هستند. با این حال، ارائه خلاقانه و بداههپردازی در طوفان فکری از اهمیت بالایی برخوردار است.
برای اجتناب از این وضعیت، ابتدا به اعضا فرصت فکر کردن میدهیم تا مرحله «همگرایی» (Converge) به پایان برسد. سپس در مرحله «واگرایی» (Diverge)، مثلاً از اعضا میخواهیم که ایدههای خود را به صورت مکتوب ارائه دهند. به این ترتیب، میتوانیم درک اولیهای از محصول به دست آوریم.
نقشهبرداری، که در جلسه گرومینگ با عنوان User Story Mapping انجام میشود، داستان ارائه راه حل برای رفع نیاز مشتری را در بستر توسعه محصول شرح میدهد. چرا که پس از شناخت جنبههای مختلف محصول، برای اجرای مسیر توسعه محصول با اسکرام، به ترسیم یک نقشه راه نیاز داریم.
تعیین این نقشه بر اساس اطلاعات آماری و فرض موقعیت از دیدگاه مشتری انجام میشود. بنابراین، نقشهای طراحی میشود که مسیر کامل مشتری را از لحظه آغاز با یک نیاز، تا مراحل اقدام نهایی برای رفع آن با استفاده از محصول، پوشش دهد. سپس در جلسه گرومینگ، گامهای لازم برای رسیدن به هر مرحله از مسیر رفع مشکل با توسعه محصول تعیین میشود.
فرض کنید یک تیم برنامهنویسی با شناخت نیاز بازار برای تبدیل عکس به فیلم، قصد طراحی یک برنامه هوش مصنوعی را دارد که کاربر بتواند با آپلود عکس، ویدئو بسازد. در جلسه گرومینگ مشخص میشود که کاربر برای ساخت ویدئو، به طی کردن مراحل زیر نیاز است:
تمامی مراحل نقشهبرداری باید با دقت طراحی شوند، در غیر این صورت ممکن است پس از صرف زمان و هزینه برای توسعه محصول با اسکرام، ایده قابل اجرا نباشد.
وایرفریم به معنی انجام کار با دقت پایین است. اما این “دقت پایین” به معنای عدم درج جزئیات نیست، بلکه به این معنا است که مسیر طراحی بدون در نظر گرفتن هزینههای اجرایی صورت میگیرد. مزیت اصلی این رویکرد، امکان اشتباه کردن و اصلاح آن با صرف هزینه و زمان اندک است.
به عنوان مثال، میتوانیم نقشه مسیر مشتری را روی یک تخته سفید ترسیم و بر اساس نظرات افراد صاحبنظر در جلسه، بخشهای مختلف آن را اصلاح کنیم. در این جلسه، تمام افرادی که در فرآیند تولید محصول مشارکت دارند و حتی مشتری که قرار است از محصول نهایی استفاده کند، میتوانند حضور داشته باشند.
از طریق وایرفریم میتوان جزئیات کامل مسیر توسعه محصول با اسکرام را تعیین کرد، تا جایی که بتوانیم از این طرح اولیه و ذهنی، یک طرح اجرایی دقیق بسازیم. به عنوان مثال، مشخص میکنیم که کاربر پس از ورود به پلتفرم، برای ثبت نام باید فرم مشخصات فردی حاوی ایمیل را تکمیل کند.
در این مرحله از توسعه محصول با اسکرام، وایرفریمی را که طراحی کردهایم، به یک خروجی قابل قبول و ملموس تبدیل میکنیم. به عنوان مثال، اعمال تغییرات در رابط کاربری بدون نیاز به کدنویسی میتواند یک نمونه اولیه با هزینه پایین ایجاد کند. برای مثال، با نصب افزونههایی مانند المنتور، میتوان رنگبندی دکمهها را در هر صفحه از وبسایت به صورت دستی و بدون برنامهنویسی تغییر داد.
همه افراد، از جمله اعضای تیم و حتی مشتریان، میتوانند نظرات خود را در مورد این نمونه اولیه اعمال و در فرآیند طراحی آن مشارکت کنند. پس از تعیین فرم نهایی طراحی، میتوان با یک مرحله کدنویسی، تغییرات نهایی را در تمام بخشهای وبسایت اعمال کرد.
اگر طرح کاملاً جدید باشد و در مراحل نخستین توسعه محصول با اسکرام قرار داشته باشد، میتوان از یک نسخه دمو (Demo Version) استفاده کرد.
این نسخه ظاهری مشابه وبسایت نهایی با طراحی رابط کاربری و تجربه کاربری (UI/UX) دارد؛ به این معنی که تمام بخشها قابل مشاهده و کلیک کردن هستند. پس از تایید طراحی اولیه UI/UX، میتوان روی بخش پرهزینهتر، یعنی طراحی بکاند (Backend)، سرمایهگذاری کرد.
در فرآیند توسعه محصول، بسیاری از تیمهای اسکرام بهجای پیروی از یک مسیر روشن، ناخواسته وارد چرخههای تکراری خطا میشوند. شناخت این اشتباهات از ابتدا کمک میکند محصول سریعتر، دقیقتر و با اتلاف کمتر به بازار برسد.
رایجترین اشتباهات توسعه محصول در فهرست زیر آورده شده است:
وقتی تیم به جای فهمیدن مشکل، مستقیم سراغ ساخت راهحل میرود، محصول نهایی معمولاً با نیاز واقعی کاربر همراستا نیست. این باعث هدررفت منابع و ایجاد ویژگیهای غیرضروری میشود. تحقیق کاربر و کشف نیاز واقعی پایه هر توسعه موفق است.
چشمانداز مبهم باعث میشود تیم ندانند خروجی نهایی باید چه ارزشی خلق کند. این موضوع تصمیمگیریها را سخت و روند توسعه را آشفته میکند. چشمانداز محصول باید شفاف، ساده و قابل بهاشتراکگذاری باشد.
بعضی تیمها ویژگیها را بر اساس نظر افراد یا فشار ذینفعان اولویتبندی میکنند. این کار باعث میشود مهمترین بخشهای ارزشآفرین بهموقع ساخته نشوند. معیارهایی مانند ارزش مشتری، تأثیر روی بازار و هزینه توسعه باید نقش اصلی را در اولویتگذاری داشته باشند.
ساخت محصول قبل از اعتبارسنجی باعث میشود تیم چیزی بسازد که هیچکس واقعاً نیاز ندارد. تستهای سریع مثل MVP، مصاحبه یا نمونهسازی کمهزینه میتواند ریسک را drastically کاهش دهد. هر فرض مهم باید قبل از توسعه عملیاتی دیده شود.
اگر تیم فقط در ذهن خود تصمیمها را نگه دارد، در ادامه به سردرگمی، دوبارهکاری و اختلاف در برداشتها میرسد. مستندسازی سبک، واضح و قابلبهروزرسانی مانع بسیاری مشکلات میشود.
وقتی جریان اطلاعات بین تیمها روان نباشد، توسعه به شکل جزیرهای انجام میشود. با این مشکل خروجی ایجاد خواهد کرد که با اهداف اصلی محصول یا نیازهای کاربر همخوانی ندارد. جلسات هماهنگی کوتاه و مداوم باعث همراستایی تیمی و بهبود این چالش میشود.
اگر تیم بازخورد را دیر دریافت کند، اصلاحات گرانتر، سختتر و زمانبرتر خواهد شد. حلقه بازخورد سریع، حتی در مراحل اولیه، به هدایت صحیح مسیر و جلوگیری از انحراف کمک میکند.
بدون معیار، تیم نمیداند محصول یا ویژگی جدید چقدر موفق بوده است. این موضوع به تصمیمگیریهای حدسی و ادامه مسیر اشتباه منجر میشود. KPIها باید قبل از توسعه مشخص و پس از انتشار دقیقاً اندازهگیری شوند.
برای توسعه محصول با اسکرام، مهمترین اصل این است که تیم بتواند ارزش را در تکرارهای کوتاه تحویل دهد و یادگیری مستمر داشته باشد. اسکرام زمانی بیشترین اثر را دارد که محصول، کاربر و تیم در مرکز توجه قرار بگیرند. این نکات به تیم کمک میکند اسکرام را نه فقط به عنوان فرآیند، بلکه به عنوان روش تفکر بهدرستی اجرا کند.
نکات مهم در توسعه محصول با اسکرام، شامل موارد زیر است:
با کسب مهارتهای علمی و عملی، شانس خود را برای ورود به بازار کار رقابتی اسکرام افزایش دهید و در مسیر پیشرفت شغلی گام بردارید.
این مسیر آموزشی به شما کمک میکند تا اولین گام حرفهای خود را در جهت بهبود کسبوکار و افزایش درآمد از طریق پیادهسازی مؤثر اسکرام بردارید. برای مشاهده لیست کامل سرفصلهای این آموزش و دانلود آن، میتوانید روی لینک زیر کلیک کنید:
در این مطلب خلاصهای از مفاهیم اصلی و نحوه اجرای مراحل توسعه محصول با اسکرام را شرح دادهایم. دوره جامع اسکرام آکادمی همراه اول به صورت یک مسیر آموزشی منسجم آماده شده که شامل مباحث متنوعی از سطح مبتدی تا حرفهای میشود. با گذراندن این دوره ۲۱ ساعته، شما قادر خواهید بود:
خطا: کاربر درخواست HTTP را بلوکه نمود.
برای ورود به بازار کار در حوزه اسکرام، لازم است مفاهیم و ارزش های آن را درک کنید و به صورت اصولی با تکنیکهای برنامهریزی توسعه محصول با اسکرام آشنایی داشته باشید. برای ورود موفقیتآمیز به این بازار کار، دو جنبه کلیدی ضروری است:
به همین منظور، آکادمی همراه اول مسیری برای یادگیری توسعه محصول با اسکرام طراحی کرده است. این دوره آموزشی به شما کمک میکند تا مهارتهای علمی لازم برای ورود به بازار کار را کسب کنید. علاوه بر این، ارائه مدرک معتبر پس از اتمام این دوره، گواهی بر تسلط شما بر مفاهیم و ارزشهای اسکرام خواهد بود و به رزومه شما اعتبار میبخشد.
